De interactie tussen mensen – en alles wat daarin mis kan gaan – boeit me enorm. Communicatie gaat over deze interactie. Het valt me vaak op dat opvoedings- en onderwijsproblemen, problemen met de partner en problemen met collega’s en het leiding geven aan anderen blijken meestal communicatieproblemen te zijn. De moeilijkheden worden ofwel veroorzaakt doordat we op een verkeerde manier op elkaar reageren, ofwel doordat we een probleem van geheel andere oorsprong proberen op te lossen door wederzijds begrip, maar daarmee het probleem niet alleen niet oplossen, maar zelfs nog verergeren!

Wat we ons vaak niet realiseren is het verschil tussen wat het woord is en wat het woord doet. Zoals Don Miguel Ruiz zegt: ‘Iedereen is een tovenaar en we kunnen met ons woord anderen beheksen of bevrijden van een boze vloek. Voortdurend begoochelen we elkaar met meningen. De macht van het woord wordt compleet misbruikt. We gebruiken het woord om te vloeken, te beschuldigen, te kwetsen, te vernietigen. We moeten leren begrijpen. Gebruik het woord op de juiste wijze. Gebruik het woord om anderen deelgenoot te maken van jouw liefde. En begin bij jezelf. Vertel jezelf hoe mooi en goed je bent. Vertel jezelf hoezeer je jezelf lief hebt. Gebruik het woord om alle overtuigingen over jezelf die je doen lijden op te ruimen. En wees onberispelijk in jouw woorden. ‘ Ik zou het niet beter kunnen zeggen. Ik draag mijn steentje bij door mezelf en anderen bewust te maken van de macht van het woord, maar vooral ook inzicht te verschaffen hoe je woorden en overtuigingen (over jezelf, anderen en de wereld) kunt ontkrachten!

Ik heb mijn achtergrond gebruikt om te leren: over mezelf, over anderen, over hoe contexten jouw perspectief beïnvloeden en dat er altijd meerdere waarheden zijn. Ik ben wie ik ben door al deze ervaringen. Sterker nog: zij hebben onlosmakelijk bijgedragen aan mijn missie mensen inzicht te verschaffen in de structuren die hun gedrag bepalen. Ik weet als geen ander dat je het leven leeft dat je kent tot er iets gebeurt waardoor alles in een ander perspectief komt. De kunst is om terug te kijken en te analyseren, te proberen te begrijpen en de nieuw gewonnen wijsheid te gebruiken om te accepteren en opnieuw te gaan bouwen. Geen muur die scheidt, maar een fundament voor een toekomst die anders en beter is.

Velen ontkennen dat zij rechter zijn over hun eigen leven en gedrag. Zij realiseren zich niet dat niemand jouw emoties of jouw gedrag kan manipuleren als je dat zelf niet wilt. Het onderstaande komt uit het boek van Manuel J. Smith ‘Als ik nee zeg, voel ik me schuldig’ (een boek dat ik warm kan aanbevelen en waarvan ik veel heb opgestoken en doorgeef aan anderen).

‘Als je jouw eigen rechter wordt, leer je hoe je onafhankelijk jouw eigen methodes kunt ontwikkelen om jouw gedrag te beoordelen. De oordelen die je vormt door jouw ervaring zijn minder een systeem van wat ‘goed’ of ‘verkeerd’ is, maar veeleer een systeem van oordelen als ‘dit werkt voor mij’ en ‘dit werkt voor mij niet’. Jouw onafhankelijke oordelen vormen een losse samenhang van ‘dit bevalt me – dit bevalt me niet’, geen systeem van ‘ik moet – ik mag niet’ en ‘jij moet – jij mag niet’. Het oordeel dat wij voor onszelf vellen is voor een ander misschien helemaal niet systematisch, logisch, samenhangend, standvastig of zelfs maar verstandig. Maar het past wel bij onze eigen individuele persoonlijkheid en levensstijl.’

Onze assertieve rechten volgens Manuel J. Smith zijn:

1. Je hebt het recht zelf te oordelen over jouw gedrag, gedachten en gevoelens. Voor de consequenties ervan ben alleen jij verantwoordelijk.

2. Je hebt het recht geen excuses of verklaring voor jouw gedrag te geven.

3. Je hebt het recht zelf te bepalen of je een oplossing moet zoeken voor andermans problemen.

4. Je hebt het recht van mening te veranderen.

5. Je hebt het recht fouten te maken en er zelf verantwoordelijkheid voor te dragen.

6. Je hebt het recht te zeggen ‘Ik weet het niet’.

7. Het is niet nodig dat anderen je aardig vinden om zich met hen te kunnen verstaan.

8. Je hebt het recht onlogisch te zijn bij het nemen van beslissingen.

9. Je hebt het recht te zeggen ‘Ik begrijp het niet’.

10. Je hebt het recht te zeggen ‘Dat kan me niet schelen’.

Dus zeg eens vaker ‘nee’ en hou op je daarover schuldig te voelen! Als je benieuwd bent hoe het mij is gelukt, weet je me te vinden.

Vaak begrijpen we niet waar onze problemen vandaan komen; terwijl we alleen maar hoeven te kijken naar onze eigen oplossingen voor andere problemen in het verleden. Of we het beseffen of niet – maar we zitten gevangen in structuren en patronen die we zelf hebben geschapen. Oplossingen die alleen maar de problemen van het ene deel van het systeem naar het andere verschuiven dragen niet bij tot blijvende verandering.

Het volgende verhaal illustreert wat ik bedoel. ‘Er was eens een koopman in tapijten die zag dat er in het midden van zijn mooiste tapijt een grote bult zat. Hij trapte met zijn voet op de bult om hem weg te krijgen – en met succes. Maar de bult kwam verderop weer tevoorschijn. Hij sprong weer op de bult en die verdween – voor eventjes, tot hij alweer ergens anders opdook. Steeds maar weer sprong hij, het kleed vertrappelend en verfrommelend van ergernis; totdat hij tenslotte een hoek van het kleed oplichtte en er een woedende slang onder vandaan gleed.’

Fundamentele verandering van een situatie of een bepaald gedrag begint met het onder ogen zien van het probleem: waar komt het vandaan, waarom is het ontstaan en wat lijkt het op te lossen. Om van daaruit te kijken hoe je het structureel kunt aanpakken…

Na twee maanden ‘stilte’, pak ik de draad weer op. Ik heb toegegeven aan mijn innerlijke klok die riep om vertraging. Ik heb de tijd genomen die ik nodig had om stil te staan, te reflecteren, te onthaasten, op te ruimen, te ontwikkelen. Het lijkt van buitenaf misschien alsof ik niets gedaan heb, maar dat is niet waar. Ik ben meer mezelf geworden omdat ik me heb ontworsteld aan de druk van de sociale klok en heb geluisterd naar wat mijn hart me ingeeft. Ik heb veel geleerd omdat ik mezelf de ruimte gaf om anders naar zaken te kijken. Ik ben dichter bij mijn kern gekomen omdat ik heb losgelaten en grenzen heb verlegd. Ik wens iedereen een dergelijk proces toe. Als je wilt weten hoe je in de vertraging kunt komen en daar het beste uit kunt halen, schroom niet om me te benaderen. Ik deel graag mijn ervaring en inzichten.

Voor mij geldt: ik ben gegroeid – persoonlijk en in mijn vak – en heb nog meer te geven dan daarvoor. Wereld, here I come again!

Reflecteren betekent dat je jezelf een spiegel voorhoudt. Je staat niet alleen stil bij je manier van handelen, maar vooral bij hoe je reageert in bepaalde situaties en hoe dat voelt. Een belangrijk onderdeel van reflectie is het onder de loep nemen van je eigen gevoel.

Vaak reageren we vanuit een eerste impuls op een situatie of op bepaald gedrag van anderen. We denken dus niet na voordat we iets doen, maar doen dit op basis van emoties. Of we reageren sterk vanuit vooringenomen standpunten en overtuigingen zonder dat we dit in de gaten hebben. Door reflectie vergroot je jouw zelfkennis en wordt je je bewust van de emoties en diepliggende veronderstellingen die in bepaalde situaties bij jou een rol spelen. Dit inzicht leidt wederom tot beter begrip van jezelf en eventueel tot herzien van jouw gedrag.

Neem dus de tijd en ruimte in de zomer om na te denken over jezelf en jouw gedrag. Het is niet altijd makkelijk om objectief naar jezelf te kijken. Bovendien heb je vaak ‘blinde vlekken’ of ben je niet in staat om alleen tot de kern door te dringen. Zoek dan iemand die goed kan luisteren en de juiste vragen kan stellen. Het moet iemand zijn die je vertrouwt of juist iemand die je niet goed kent. Vreemden zien ons vaak zoals we zijn en niet zoals zij willen dat wij zijn.

Voel je welkom als je denkt dat ik de rol van deze vreemde voor jou kan spelen!

Ik weet uit ervaring dat hoe meer druk je uitoefent, hoe harder het systeem zal tegenwerken. Als voorbeeld gebruik ik, net als Peter Senge, een voorbeeld uit George Orwells Animal Farm. Het paard Boxer reageerde altijd op dezelfde manier als er moeilijkheden waren: ‘Ik zal harder werken’, zei hij. In het begin inspireerde zijn goed bedoelde ijver iedereen, maar na verloop van tijd begon dat harde werken ongemerkt tegen hem te werken. Hoe harder hij werkte, hoe meer werk er te doen was. Wat hij niet wist, was dat de varkens die het boerenbedrijf leidden alle dieren manipuleerden om er zelf beter van te worden. Boxers ijver maakte het in feite moeilijker voor de andere dieren om te zien wat de varkens eigenlijk deden.

Compenserende feedback

Systeemdenken heeft een naam voor dit verschijnsel: ‘compenserende feedback’ – als goed bedoelde ingrepen in het systeem daarin een respons verwekken die de voordelen van de ingrepen teniet doen. We weten allemaal hoe het voelt om compenserende terugkoppeling te krijgen – hoe groter de inspanning is die je levert om de zaken te verbeteren, hoe groter die inspanning lijkt te moeten worden.

Hoe harder er opgelost wordt, des te groter wordt dus het probleem. Het is alsof je met je auto in de modder zit en probeert weg te rijden door gas te geven. Hoe meer gas je geeft, des te dieper zak je weg in de modder. Een ander voorbeeld is wanneer je door blazen probeert een vuur uit te krijgen. Het tegenovergestelde zal gebeuren. Het gaat harder branden. Andere voorbeelden zijn woest aan een vislijn trekken die in de war is, heftig bewegend uit een moeras proberen te klimmen, water in een aquarium waar zand in dwarrelt proberen helder te krijgen door het zand naar beneden te duwen.

Ik heb geleerd om geduldig te handelen, niet direct te veel druk uit te oefenen als het even niet gaan zoals ik wil, erop voorbereid zijn dat het vaak eerst slechter gaat voor het beter wordt. Ik vraag alleen datgene van organisaties en mensen wat ze aankunnen en in het tempo dat ze het aankunnen, maar houd in mijn achterhoofd er wel rekening mee dat ze vaak veel meer aankunnen dan ze zelf denken.

De kernthema’s van Instituut voor Effect zijn volgens de ondervraagden: zelfmanagement, (persoonlijk) leiderschap en effectiviteit en het optimaliseren van samenwerking. Vervolgens wilde ik graag weten welk resultaat en effect ik met het Instituut voor Effect bereik.

Aan de slag met Jana en Instituut voor Effect kan worden samengevat als:

• Jana geeft jou richting en focus: je weet wat je wil en waarom, hoe je jouw (persoonlijke en professionele) doelen kunt bereiken en wat er nodig is om in beweging te komen en te blijven. Je kunt en je wil niet meer terug.

• Jana zet je in jouw eigen kracht en geeft je energie: je wordt je weer bewust van jouw (persoonlijke) kracht, je weet hoe je optimaal gebruik kunt maken van jouw kwaliteiten en staat zelfbewuster in het leven.

• Jana laat het kwartje niet alleen vallen, maar ook landen: je snapt beter hoe jij en jouw omgeving in elkaar zitten en waar bepaald gedrag vandaan komt, je leert hardnekkige (gedrags)patronen te herkennen en te doorbreken en je leert hoe je belemmeringen blijvend kunt opheffen.

• Jana vergroot de invloed op jouw eigen leven en jouw omgeving: je krijgt inzicht in jouw rol, positie en impact en leert de eigen toekomst vorm te geven.

• Jana bespaart jou tijd door te zorgen voor tempo en versnelling in het veranderingsproces: je dringt snel door tot de werkelijke vraag/de kern van de problematiek, je leert de hefboom voor verandering te activeren en zaken wezenlijk te veranderen.

Wees welkom als een van bovenstaande punten jou aanspreken of natuurlijk voor allerlei andere vraagstukken.

Ik zet me in om deze leidinggevende laag te versterken. Door ze bewust te maken van hun rol en positie, hen een stem te geven richting de leiding en ze klaar te stomen voor (het managen van) de werkvloer.

Vaak wordt er in een organisatie op centraal niveau van alles bedacht en de organisatie ingestuurd. De middle manager moet het vervolgens voor elkaar zien te krijgen op de werkvloer. In de meeste gevallen kan hij het wel – want leidinggeven in tijden van verandering is zeker te leren – maar je moet er ook de kans voor krijgen.

Interpersoonlijke kwaliteiten

In tijden van verandering gaat het vooral over de interpersoonlijke kwaliteiten: hoe leg je de verbinding, hoe win en behoud je het vertrouwen, hoe transparant ben je over de intenties, hoeveel oog heb je voor de bron van de weerstand en kun je deze vervolgens ombuigen.

Het vraagt flexibiliteit en wendbaarheid. Om dat te kunnen moet je als leidinggevende vooral jezelf goed kennen en weten waar je staat, maar ook waar je heen gaat. Juist hierom is het belangrijk dat de organisatieleiding de managers vaker maar vooral ook eerder betrekt bij de te varen koers. Dat er ruimte wordt gemaakt voor persoonlijke (leiderschaps)ontwikkeling, de uitwisseling van ervaringen en meedenken op beleidsniveau.

Mijn pleidooi: geef de middle manager een stem!

Al heel lang ben ik gefascineerd door maskers en verkleedpartijen en het is daarom geen toeval dat ik hierin mijn roeping heb gevonden. Ik leer mensen om hun masker langzaam af te doen en te worden wie ze eigenlijk zijn.

Door allerlei omstandigheden en ervaringen in ons leven laten we steeds minder onze ware aard zien. In plaats daarvan nemen we verschillende rollen aan, doen we maskers op en leren we onszelf gedrag aan dat bij deze rollen past. Met vaak als gevolg dat de buitenkant heel anders is dan de binnenkant.

Dit heeft op den duur grotere gevolgen, want het gaat wringen als je niet mag zijn wie je eigenlijk bent. Het mag vooral niet van jezelf – het is niet voor niets dat je een masker hebt opgezet. Het gebeurt meestal uit zelfbescherming en lijkt een tijd lang heel functioneel.

Deze interne strijd zit ondertussen wel jouw persoonlijke ontwikkeling in de weg en heeft uiteindelijk ook effect op jouw welzijn. Als wij de moed hebben om op zoek te gaan naar het waarom van dat bepaalde masker en die rol, dan kunnen we de oorzaak voor het ontstaan ervan achterhalen en het besluit nemen om het masker af te doen. Op deze manier kunnen mensen veranderen.

Verandering bereiken we niet alleen door inzicht in de oorsprong van onze maskers, maar door actief te besluiten te willen zijn wie je bent. Als je een expert zoekt in het afdoen van maskers, dan weet je me te vinden. Je mag ze dan bij mijn verzameling voegen.